Yapay Zekâ Kullanım Politikası

Çocuk ve Gençlik Psikolojisi Dergisi (ÇGPD), yapay zekâ (YZ), üretken yapay zekâ ve yapay zekâ destekli teknolojilerin bilimsel araştırma ve yayıncılık süreçlerinde sorumlu, şeffaf ve etik biçimde kullanılmasını desteklemektedir.

Bu politika; ChatGPT, Claude, Gemini, Microsoft Copilot ve benzeri büyük dil modelleri ile metin, kod, görsel, veri analizi veya başka içerikler üretebilen ya da bunların oluşturulmasına yardımcı olan yapay zekâ sistemlerinin kullanımını kapsamaktadır.

Temel ilke, yapay zekânın insan uzmanlığını, bilimsel muhakemeyi ve akademik sorumluluğu destekleyen bir araç olarak kullanılabilmesi; ancak bunların yerini alamamasıdır.

İnsan Sorumluluğu
Nihai sorumluluk yazarlara aittir.
Şeffaflık
Beyan gerektiren YZ kullanımları açıklanmalıdır.
Gizlilik
Gizli ve hassas veriler korunmalıdır.
Bilimsel Bütünlük
YZ bilimsel muhakemenin yerini alamaz.

1. Yazarlık ve Sorumluluk

Yapay zekâ araçları veya büyük dil modelleri yazar ya da ortak yazar olarak gösterilemez. Yazarlık; çalışmanın içeriğine ilişkin sorumluluk üstlenmeyi, çıkar çatışmalarını açıklamayı, çalışmanın son hâlini onaylamayı ve bilimsel bütünlüğünden hesap verebilir olmayı gerektirir.

Yazarlar, yapay zekâ tarafından oluşturulan veya yapay zekâ yardımıyla geliştirilen her türlü içeriğin doğruluğunu kontrol etmekten; yanlış, eksik, yanlı veya uydurma bilgi içermediğinden emin olmaktan sorumludur.

2. Beyan Gerektirmeyen Kullanımlar

Yazar tarafından oluşturulmuş bir metinde yalnızca aşağıdaki amaçlarla kullanılan yapay zekâ destekli araçların ayrıca beyan edilmesi gerekmez:

  • Yazım ve noktalama hatalarının düzeltilmesi,
  • Temel dilbilgisi kontrolü,
  • Biçimsel düzenleme,
  • Metnin anlamını ve bilimsel içeriğini değiştirmeyen sınırlı dil ve okunabilirlik iyileştirmeleri.

Aracın metnin içeriğini, argümanlarını, yorumlarını, organizasyonunu veya bilimsel anlamını önemli ölçüde değiştirmesi durumunda kullanımın beyan edilmesi gerekir.

3. Beyan Edilmesi Gereken Kullanımlar

Üretken yapay zekâ veya yapay zekâ destekli teknolojiler aşağıdaki veya benzeri amaçlarla kullanılmışsa kullanım açıkça bildirilmelidir:

  • Metin oluşturma veya mevcut metnin önemli ölçüde yeniden yapılandırılması,
  • Literatürün özetlenmesi veya sentezlenmesi,
  • Araştırma sorusu veya içerik organizasyonuna yönelik kapsamlı destek,
  • Çeviri,
  • Kod oluşturma veya kodun önemli ölçüde geliştirilmesi,
  • Veri analizi veya veri yorumlama,
  • Araştırma yönteminin bir parçası olarak yapay zekâ kullanımı,
  • Tablo, şekil, şema veya görsel oluşturulması,
  • Referans veya kaynakların belirlenmesi, derlenmesi ya da önerilmesi.

Yapay zekâ araştırma yönteminin bir parçası olarak kullanılmışsa kullanılan aracın adı ve mümkünse sürümü, kullanım amacı, işlem biçimi ve araştırmadaki rolü Yöntem bölümünde tekrarlanabilirliğe imkân verecek ölçüde açıklanmalıdır.

4. Yapay Zekâ Kullanım Beyanı

Önerilen Beyan

Bu çalışmanın hazırlanması sırasında yazar(lar), [ARAÇ/SİSTEM ADI ve mümkünse SÜRÜMÜ] aracını [KULLANIM AMACI] amacıyla kullanmıştır. Yapay zekâ tarafından sağlanan çıktılar yazar(lar) tarafından gözden geçirilmiş, gerekli kontroller ve düzenlemeler yapılmış ve makalenin nihai içeriğine ilişkin tüm sorumluluk yazar(lar) tarafından üstlenilmiştir.

Beyan gerektiren kullanımlar, makalede kaynakçadan önce “Yapay Zekâ ve Yapay Zekâ Destekli Teknolojilerin Kullanım Beyanı” başlığı altında belirtilmelidir. Araştırmanın yönteminde kullanılan yapay zekâ uygulamaları ayrıca Yöntem bölümünde açıklanmalıdır.

5. Kaynaklar ve Bilimsel Doğruluk

Yapay zekâ sistemleri gerçek olmayan kaynaklar, yanlış DOI’ler, hatalı bibliyografik bilgiler veya gerçekte bulunmayan araştırmalar üretebilir. Yazarlar, yapay zekâ tarafından önerilen tüm kaynakları özgün kaynaktan doğrulamakla yükümlüdür.

Yapay zekâ çıktıları bilimsel kanıt yerine kullanılamaz. Yazarlar erişmedikleri veya doğrulamadıkları kaynakları kaynakçaya eklememeli ve mümkün olduğunca özgün bilimsel kaynaklara atıfta bulunmalıdır.

6. Veri, Gizlilik ve Katılımcı Hakları

Gizli, kişisel veya hassas araştırma verileri; gerekli etik, hukuki ve veri güvenliği koşulları sağlanmadan kamuya açık veya veriyi saklayabilen ya da yeniden kullanabilen üretken yapay zekâ sistemlerine yüklenmemelidir.

Özellikle korunması gereken içerikler:

  • Katılımcı kimlik bilgileri,
  • Görüşme kayıtları ve ham görüşme dökümleri,
  • Sağlık ve psikolojik değerlendirme bilgileri,
  • Tanımlanabilir görsel ve ses kayıtları,
  • Yayımlanmamış hassas araştırma verileri.

Çocuk ve ergen katılımcılara ilişkin kişisel veya hassas verilerin korunmasına özellikle dikkat edilmelidir. Yapay zekâ kullanımının araştırma yönteminin bir parçası olması durumunda etik kurul onayı, bilgilendirilmiş onam, veri koruma yükümlülükleri ve araştırma etiği ilkeleri gözetilmelidir.

7. Görseller, Şekiller ve Araştırma Verileri

Yapay zekâ ile oluşturulan açıklayıcı şema, kavramsal model veya benzeri görseller ancak bilimsel doğruluğu yazarlar tarafından doğrulandığında ve yapay zekâ kullanımı açıkça belirtildiğinde değerlendirilebilir.

Yapay zekâ kullanılarak araştırma sonucu uydurulamaz, mevcut veri gerçeğe aykırı biçimde değiştirilemez, gerçek araştırma bulgusu izlenimi veren yapay içerik oluşturulamaz ve birincil araştırma verisini temsil eden görseller yanıltıcı biçimde üretilemez veya değiştirilemez.

Yapay zekânın yayımlanacak bir şekil veya görselin oluşturulmasında ya da önemli ölçüde değiştirilmesinde kullanılması durumunda, kullanılan araç ve kullanım biçimi ilgili şekil açıklamasında belirtilmelidir.

8. Hakemlerin Yapay Zekâ Kullanımı

Hakemlik süreci gizlidir. Hakemler, değerlendirilmek üzere kendilerine gönderilen makaleyi, ek dosyaları, tablo ve şekilleri, yayımlanmamış araştırma verilerini veya gizli yazışmaları kamuya açık ya da gizliliği garanti edilmeyen üretken yapay zekâ sistemlerine yüklememelidir.

Bilimsel değerlendirme, eleştirel düşünme, yorum ve hakem önerisi hakemin kendi uzmanlığına dayanmalı ve yapay zekâya devredilmemelidir. Hakemin kendi hazırladığı raporda yalnızca yazım, dilbilgisi ve ifade düzeltmesi yapan araçların sınırlı kullanımına izin verilebilir. Bunun ötesindeki üretken yapay zekâ kullanımı editöre açıklanmalıdır.

9. Editörlerin Yapay Zekâ Kullanımı

Editörler, gönderilen makalelerin ve hakemlik sürecinin gizliliğini korumakla yükümlüdür. Makaleler, ek dosyalar, hakem raporları veya gizli editoryal yazışmalar kamuya açık ya da veri gizliliği güvence altına alınmamış üretken yapay zekâ sistemlerine yüklenmemelidir.

Yapay zekâ; makalenin bilimsel değerine karar vermek, hakem değerlendirmesinin yerini almak, kabul veya ret kararı vermek ya da editoryal sorumluluğu devralmak amacıyla kullanılamaz. Editoryal kararların sorumluluğu her durumda editöre aittir.

10. Uygunsuz veya Beyan Edilmemiş Yapay Zekâ Kullanımı

Yapay zekânın bu politikaya aykırı biçimde kullanıldığının veya beyan edilmesi gereken bir kullanımın gizlendiğinin anlaşılması durumunda editörlük yazarlardan açıklama veya ek belge isteyebilir, makaleyi düzeltme için yazara iade edebilir, değerlendirme sürecini durdurabilir veya makaleyi reddedebilir.

Sorunun yayımdan sonra belirlenmesi durumunda düzeltme, geri çekme veya diğer uygun yayın sonrası işlemler yayın etiği ve araştırma bütünlüğü ilkeleri doğrultusunda uygulanabilir.

Yapay zekâ kullanılmış olması tek başına bir makalenin reddedilme nedeni değildir. Esas olan kullanımın etik, uygun, şeffaf ve bilimsel bütünlükle uyumlu olmasıdır.

11. Politikanın Güncellenmesi

Yapay zekâ teknolojileri ve bilimsel yayıncılık standartları hızla gelişmektedir. Çocuk ve Gençlik Psikolojisi Dergisi, bu politikayı teknolojik gelişmeler, araştırma etiği standartları ve uluslararası bilimsel yayıncılık ilkeleri doğrultusunda gerektiğinde güncelleyebilir.